رضا براهنی از برجسته ترین شخصیت های ادبیاتِ معاصر به شمار می رود. باوجودِ حجمِ بالای آثارِ شعری اش، سه کتابِ ظل الله، اسماعیل، و خطاب به پروانه ها و مؤخره اش جریان سازترین آثارِ او هستند. ازسوی دیگر، نامِ براهنی با پسامدرنیسم عجین شده است و بسیاری از منتقدان خطاب به پروانه ها را درزمینۀ شعر مهم ترین کتابِ پسامدرنیستیِ معاصرِ فارسی می دانند. بااین حال، اثرِ دیگرِ براهنی، شعرِ بلندِ اسماعیل، که پیش از خطاب به پروانه ها نوشته شده است، هم رگه هایی از پسامدرنیسم دارد. نگارنده در این پژوهش با روشِ توصیفی تحلیلی ضمنِ بررسیِ تطبیقیِ شعرِ اسماعیل و بعضی از آثارِ پسامدرنِ جهان و با نگاهی به مباحثِ مطرح شده در اسطوره شناسی و مؤلفه های پسامدرن شعرِ اسماعیل را بررسیده و این مؤلفه ها را در آن پیدا کرده است. نتیجۀ این پژوهش نشان دهندۀ حضورِ مؤلفه های پسامدرن در شعرِ اسماعیل است؛ به گونه ای که می توان آن را سرآغازی هرچند ضعیف بر پسامدرنیسم در شعرِ معاصرِ ایران دانست.

هر اثر ادبی، نشان از جهان بینی و اندیشه ی صاحب اثر دارد و بر اساس فضای اجتماعی و سیاسی جامعه شکل می گیرد. رضا براهنی نویسنده ی رمان رازهای سرزمین من، بسان مصلحی اجتماعی، متأثر از فضای حاکم بر جامعه ی ایران و به ویژه تبریز در میان سال های 1337-1357، به بیان افکار اجتماعی-سیاسی خود با هدف اصلاح جامعه دست زده است، ازاین رو، تحلیل اندیشه های نویسنده از دیدگاه ادبیات پسااستعماری حائز اهمیت است. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوایی، درون مایه های فکری این رمان را مانند سنت و مدرنیته، وضعیت نابسامان اجتماعی، جایگاه زنان در جامعه، من و دیگری، سیاست زدگی، خودباختگی، فرادست و فرودست و استعمارستیزی کاویده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که این اثر با تکیه بر مؤلفه های ادبیات پسااستعماری درون مایه های چون تقابل سنّت و مدرنیته، سلطه ی مردانه ی جامعه سنتی و فرودست و فرادست غربی، مشکلات اخلاقی و خودباختگی و تزلزل هویت به تصویر می کشد، اما در مقابل، تکیه بر اعتقادات و اندیشه ی اساطیری برای رسیدن به هویت پیشین، مبارزه علیه اعتقاد به برتری نژاد غربی و استعمارستیزی را نیز تبلیغ می کند.

کریستوا از مهم ترین پژوهش گران در حوزه ی نشانه شناسی به شمار می رود. نشانه شناسیِ کریستوا تحت عنوان معناکاوی شناخته می شود. معناکاوی علاوه بر بررسی شبکه های دلالتی، به شبکه های غیردلالتیِ رانه محور نیز توجه دارد. به همین دلیل، در معناکاوی با دو وجه روبه رو هستیم: وجه نمادین و وجه ایمایی. وجه نمادین اساساً متوجهِ زبان، دلالت و قراردادهای اجتماعی است، اما وجه ایمایی متوجهِ رانه ها، سائق ها و عواطفی است که به نحوی وارد زبان شده اند. از آنجایی که به زعم کریستوا، شعر نوعی عصیان در برابرِ زبان است و بدین ترتیب امکانِ جریان یافتنِ وجه ایمایی را در بسترِ زبان فراهم می آورد، در پژوهش حاضر کوشیده شده است، شعری از رضا براهنی، به طور موردی، بر اساس الگوی وی بررسی شود. این بررسی نشان می دهد وجه ایمایی از طریقِ شگردهایی مانند اصوات مستقل، بی معنایی، قطع و سکوت، تکرار، وزن، هم آوایی و هم معنایی در بستر زبان پدیدار می شود. کاربستِ این الگو در زمینه ی شعرپژوهی از اهمیّت ویژه ای در نقد عملی برخوردار است.

زمینه و هدف: تحلیل براساس نقد روانشناختی در بین محققین ادبی بعنوان یک سبک رواج پیدا کرده است. این پژوهش با هدف بررسی داستانی رضا براهنی «روزگار دوزخی آقای ایاز، و رازهای سرزمین من» براساس دیدگاه روانشناسی کارل گوستاو یونگ صورت گرفته است. روش مطالعه: پژوهش حاضر مطالعه ای نظری است و گردآوری داده‏ها با ابزار فیش برداری و مراجعه به منابع کتابخانه ای، به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. تحلیل شواهد و داده ها بصورت کیفی مورد ارزیابی قرار میگیرد. یافته ها: مطالعۀ آثار براهنی نشان میدهد کهن الگوهای آنیما و آنیموس، سایه، پرسونا (نقاب)، خود و نیز مفاهیم خواب و رؤیا، ناخودآگاه و اضطراب در آثار براهنی بوضوح قابل مشاهده است. علاوه بر این مهمترین و بیشترین کاربرد براهنی از نظریه های یونگ، «پرسونا» یا همان «نقاب» است که حضور آن را میتوان در تمامی رمانهای موردتحقیق یافت. از دیگر کهن الگوهایی که فراوانی زیادی در آثار براهنی دارد، کهن الگوی «سایه» است. تقریباً در اکثر رمانها، رضا براهنی ناخودآگاه، سایه را به یاری طلبیده و به این روش توانسته شخصیتهای رمانش را بخوبی جلوه دهد. نظریۀ دیگری که بسامد بالایی در رمانهای براهنی دارد، «مفاهیم کهن» است؛ به این صورت که در داستانها شاهد یک بازگشت به تاریخ و تمدن و یا آداب و رسوم و خرافات هستیم. نتیجه گیری: بررسی و تحلیل رمانهای موردمطالعه، براساس نظریات روانشناسی یونگ در نقد نشان داد شخصیتها و نمادها و کهن الگوهای یافت شده در آنها تا حدودی بصورت خودآگاه ساخته و پرداختۀ ذهن براهنی است و در بیشتر موارد کاملاً عامدانه به آنها پرداخته شده است.

از طریق تحلیل جامعه شناسی اثر ادبی، با تأکید بر یک رابطۀ دیالکتیکی میان صورت و محتوا، جهان بینی نویسنده را می توان با تاریخ ربط داد. از نویسندگان برجسته معاصر که داستان هایش را با تکیه بر وقایع جامعه نوشته است، رضا براهنی(1314ـ 1401) است که می توان آثارش را با رویکرد جامعه شناسی ادبیات در ارتباط با تاریخ معاصر بررسی کرد. موضوع چهار داستان وی «آواز کشتگان»، «بعد از عروسی چه گذشت»، «رازهای سرزمین من» و «چاه به چاه» توصیف شرایط سیاسی ایرانِ قبل از انقلاب اسلامی و حوادث دورۀ انقلاب است که می توان با جامعه شناسی در ارتباط با تاریخ تحلیل کرد. در این مقاله با مطالعه کتابخانه ای به روش توصیفی تحلیلی، این آثار با هدف بررسی جهان نگری نویسنده و ساختار معنادار محتوا در همسویی با ساختارهای اجتماعی سیاسی جامعه بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد: داستان های براهنی را گزارشی تاریخی از حوادث دوره پهلوی می توان نامید. کلیّت تاریخی داستان ها، توصیف جامعه عصر پهلوی تا انقلاب اسلامی است. در ساخت تاریخی حوادث دهه پنجاه با روایت ملموس دیده می-شود. در محتوا، استبداد رژیم، فساد حاکمیت، ساواک، زندان و مبارزات مردمی موضوع محوری است. براهنی در قالب شخصیت های خیالی که فاعل جمعی گروه های روشنفکری عصر پهلوی هستند، با توصیف هایی که مشابه واقعی در تاریخ معاصر دارند، اعتراض ها و مبارزات گروه های روشنفکری و مردم را علیه رژیم پهلوی از زاویه دید یک فاعل جمعی روشنفکر تحصیل کرده دانشگاهی روایت کرده است که در مقابل قشر ساواک و اشراف متعلق به رژیم ایستادگی می-کنند.

إنّ الاهتمام بالبنیة الزمنیة فی الشعر السردی المعاصر یعرّض القارئ لتعدّد الأزمنة الّتی تتداخل فی قصیدة واحدة وتؤدّی إلی تشکیل مفارقة زمنیة یقوم السارد بإیرادها فی مسار السرد لتحقیق أغراض فنّیة یقتضیها النصّ. یعدّ الاستباق أحد جناحی المفارقة الزمنیّة فی نظریة جیرار جینیت ویشیع استخدامه فی الشعر الحدیث لما فیه من مرونة بالغة یحظی بها لتسییر الحوادث القدیمة والحاضرة وتغییرها الزمنیّ إلی الأمام دون الإخلال بوحدة النصّ ونسیجه. تساعد تقنیة الاستباق فی شعر فاروق جویدة ورضا براهنی علی معرفة تطوّرات زمنیّة ممکنة فی ترتیب الأحداث والشخصیّات، وتساهم فی تشریک القارئ فی مسیرة تطوّرات النصّ والردّ علی أسئلة وشبهات تخالجه أحیاناً. تعتمد هذه الدراسة علی المنهج الوصفیّ – التحلیلیّ کما تفید من الدعائم النقدیّة فی المدرسة الأمریکیّة للأدب المقارن رامیة إلی إجلاء وظائف تقنیة الاستباق السردیّ فی شعر فاروق جویدة ورضا براهنی. تمکّن هذا البحث من الوصول إلی أنّ تقنیة الاستباق فی شعر فاروق جویدة ورضا براهنی تفید بمحاولة الشاعرین المستمیتة لتحقیق المفاجأة الزمنیّة فی مسیرة السرد عبر تطبیق ثلاثة أنواع استشرافیّة یحمل أیّ منها مهمّته الخاصّة، منها الاستباق التمهیدیّ الّذی یهدف فی بدایة بعض أشعار فاروق جویدة إلی حدس تطوّرات الفضاء الخارجیّ للنصّ علی خلاف الإشارات الزمنیّة الّتی یستهدفها رضا براهنی فی فاتحة بعض القصائد متمیّزة بحتمیّة الوقوع فی المستقبل. أمّا الاستباق الإعلانیّ فی شعر فاروق جویدة فله صراحة أکثر فی إضاءة الأحداث المقبلة قیاساً لما جاء فی شعر رضا براهنی. لا یخضع الاستباق الداخلیّ فی شعر فاروق جویدة إلّا لخفض نقصانات المستقبل وفی شعر براهنی لترسیخ الأحداث القادمة، وفی النهایة یؤدّی الاستباق الخارجیّ عند فاروق جویدة مهمّة توسعة فضاء السرد ویساعد عند رضا براهنی علی إدراک حقائق السرد الحاضر.

در دهه ی هفتاد خورشیدی، جریان­ هایی در شعر فارسی ظهور کردند که شعر آن­ هاهم از نظر زبان و بیان و هم از نظر محتوا، با شعر دوره­ های گذشته به کلی متفاوت بود. وجه مشترک همه ی جریان­ های شعری دهه ی هفتاد، فراروی از زبان و بیان متعارف شعر فارسی بود. یکی از مهم­ ترین و تأثیرگذارترین جریان­ های شعری دهه ی هفتاد، «جریان شعر زبان»، به راهبری رضا براهنی بود. در این پژوهش، ابتدا نظریه ی زبانیت براهنی را به اختصار معرفی کرده­ ایم و سپس از خلال دیدگاه­ های جدید وی، مؤلّفه های اصلی شعر زبان را به دست داده­ ایم. مهم­ ترین مؤلّفه­ های شعر زبان عبارتند از: نحوگریزی، معنی­ زدایی، چندصدایی، جابه­ جاسازی پرتابی و. . . . پس از ارزیابی شعر براهنی، به عنوان نماینده ی شاخص این جریان، به نتایجی دست یافته­ ایم؛ از جمله این که در شعر براهنی نیز مانند نیما و شاملو، میان نظریه ی شعری و اجرای شعری شکاف هایی وجود دارد. دیگر این­ که این جریان شعری می­ توانست با زدودن کهنگی از زبان شعر و متناسب کردن آن با شرایط و اقتضائات زمانه، شعر نوِ فارسی را در مسیر بهتری قراردهد؛ اما با تندروی­ هایی، ازجمله تأکید افراطی و غیرمنطقی بر معنازدایی و تخریب و از هم گسیختگی زبان، این فرصت طلایی از شعر معاصر فارسی گرفته شد.

زمینه و هدف: رضا براهنی، علاوه بر اینکه در حوزه ی شعر و نقد ادبی فعالیت کرده، یکی از داستانویسان معاصر است که آثارش انعکاسی از شرایط سیاسی ایرانِ قبل از انقلاب اسلامی و حوادث دوره ی انقلاب با محوریت مسائل سیاسی-اجتماعی جامعه ی عصر پهلوی است. در این مقاله با هدف بیان سبک فکری نویسنده، اندیشه های محوری در داستانهای وی با رویکرد جامعه شناسی بررسی شده است. روش مطالعه: روش تحقیق توصیفی تحلیلی است. جامعه ی آماری تحقیق، داستانهای «آواز کشتگان»، «بعد از عروسی چه گذشت»، «رازهای سرزمین من»، «چاه به چاه» و «روزگار دوزخی آقای ایاز» است. یافته ها: براهنی با آمیختگی بیان نمادین و مدرنیته، انتخاب شخصیتهای تاریخی و معاصر، سه اندیشه ی محوری استبداد، فساد حاکمیت و مبارزات مردمی را در تمام داستانهایش تکرار کرده است. توصیف فساد، فقر، زندان و شکنجه های رژیم پهلوی در این داستانها سبک فکری نویسنده است که با مبالغه و توصیفهای پست مدرنیستی بیان شده است. نتیجه گیری: داستانهای براهنی را گزارشی از زندگی مردم و حوادث دوره ی پهلوی میتوان نامید. وی نویسنده ای سیاسی نویس است که سعی کرده است ظلم و ستم حاکمیت، فقر مردم، مبارزات مردمی علیه رژیم، شکنجه و تبعات زندان را در عصر پهلوی دوم توصیف نماید.